राजनीति
मनकुमार न्यौपाने
काठमाडौँ, हरेक वर्षको जुन ५ तारिखलाई विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण दिवसका रूपमा मनाइँदै आएको सन्दर्भमा यस वर्ष पनि पारिस्थितिकीय प्रणालीको पुनर्स्थापना र प्रदूषण नियन्त्रणका एजेन्डाहरूमाथि विश्वव्यापी विमर्श सुरु भएको छ ।
औद्योगिकीकरण र आधुनिक उपभोक्तावादी संस्कृतिको उपजका रूपमा रहेको प्लास्टिक प्रदूषण वर्तमान समयमा केवल जमिन र महासागरमा मात्र सीमित नरहेर हामीले फेर्ने सासमा समेत विष घोलिरहेको छ । प्लास्टिकको अनियन्त्रित उत्पादन, अवैज्ञानिक विसर्जन र यसलाई खुला रूपमा जलाउने प्रवृत्तिका कारण सिर्जित वायु प्रदूषणले पृथ्वीको वायुमण्डलको प्राकृतिक सन्तुलनलाई नै खलबल्याइदिएको छ, जसका विरुद्ध संगठित विश्वव्यापी प्रयास र कानुनी सिद्धान्तहरूको कार्यान्वयन अपरिहार्य बनेको छ ।
प्लास्टिकजन्य पदार्थहरूलाई नष्ट गर्ने बहानामा खुला रूपमा जलाउँदा वायुमण्डलमा डाइअक्सिन, फ्युरान्स र ब्ल्याक कार्बन जस्ता अत्यन्तै घातक रसायनहरू उत्सर्जित हुन्छन्, जसले वायुको गुणस्तर सूचकांक लाई खतरनाक तहमा पुर्याउँछन् । यी विषाक्त ग्यासहरूले मानव स्वास्थ्यमा क्यान्सर, श्वासप्रश्वास सम्बन्धी दीर्घकालीन रोग र स्नायु प्रणालीमा गम्भीर क्षति पुर्याउने मात्र नभई विश्वव्यापी तापमान वृद्धि मा समेत तीव्र गतिमा योगदान पुर्याइरहेका छन् । हालैका वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले हावाको माध्यमबाट सुक्ष्म प्लास्टिकका कणहरू माइक्रोप्लास्टिक हिमालका हिउँचुचुरा देखि वर्षाको पानीसम्म पुगेको प्रमाणित गरिसकेका छन्, जसले गर्दा सिंगो वायुमण्डल नै प्रदूषित हुन पुगेको छ ।
यस बहुआयामिक संकटलाई सम्बोधन गर्न अन्तर्राष्ट्रिय पर्यावरणीय कानुनका स्थापित सिद्धान्तहरूलाई आत्मसाथ गर्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो । दिगो विकासको अवधारणा अन्तर्गत प्रतिपादित प्रदूषकले क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने सिद्धान्त लाई विश्वव्यापी रूपमा लागू गर्दै प्लास्टिक उत्पादक कम्पनीहरूलाई नै उनीहरूको उत्पादनबाट सिर्जित फोहोरको अन्तिम व्यवस्थापनका लागि जिम्मेवार बनाइनुपर्छ । यसका साथै, सम्भावित वातावरणीय जोखिमलाई पहिल्यै आँकलन गरेर रोकथामका उपायहरू अपनाउने सतर्कतामूलक सिद्धान्त अनुरूप एकपटक मात्र प्रयोग हुने सिंगल प्लास्टिकको उत्पादन र वितरणमा विश्वभर नै पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने नीति अवलम्बन गरिनु उपयुक्त देखिन्छ ।
यो विश्वव्यापी चुनौतीलाई सामना गर्न संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रम को अगुवाइमा अगाडि बढाइए विश्वव्यापी प्लास्टिक सन्धि को पूर्ण कार्यान्वयनमा सबै राष्ट्रहरूले ऐक्यबद्धता जनाउनु आवश्यक छ । यस अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी रूपरेखा अन्तर्गत राष्ट्रहरूले आफ्नो घरेलु नीतिमा सुधार गर्दै सर्कुलर इकोनोमी चक्रीय अर्थतन्त्र को मोडललाई अगाडि बढाउनुपर्छ, जहाँ प्लास्टिकको स्थान जैविक र पुनःप्रयोगयोग्य विकल्पहरूले लिनेछन् र उत्पादन भएका प्लास्टिकहरूलाई पनि वायुमण्डललाई हानी नपुर्याई पुनःचक्रण गरिनेछ । संयुक्त राष्ट्रसंघको पेरिस सम्झौता र दिगो विकास लक्ष्य १२ र १३ का प्रतिबद्धताहरू पूरा गर्नका लागि पनि जीवाश्म इन्धनमा आधारित प्लास्टिक उद्योगहरूलाई निरुत्साहित गर्दै हरित प्रविधि र स्वच्छ ऊर्जामा लगानी बढाउनुको विकल्प छैन ।
वायुमण्डललाई प्लास्टिकजन्य प्रदूषणबाट मुक्त राख्ने कार्य कुनै एक देश वा क्षेत्रको प्रयासबाट मात्र सम्भव छैन । अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि-सम्झौताहरूको इमानदार कार्यान्वयन, सीमापार प्रदूषण नियन्त्रणका लागि वैश्विक सहकार्य, र स्थानीय तहमा नागरिक चेतनाको अभिवृद्धि नै यस संकटबाट मुक्ति पाउने बलिया आधारहरू हुन् । आजको विश्व वातावरण दिवसले विश्वका नीतिनिर्माता, उद्योगी र आम नागरिकलाई
स्वच्छ वायु र प्लास्टिकमुक्त पृथ्वी को साझा लक्ष्य प्राप्तिका लागि कानुनी र व्यावहारिक रूपमा जिम्मेवार बन्न कडा सन्देश दिएको छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्: